Múa rối cạn Ru Nghệ - Nét phân giải cao độc đáo của người Tày

Độc đáo múa rối cạn… Thường thì chúng ta chỉ biết tới nghệ thuật múa rối nước của người Kinh. Tuy vậy, ít ai biết rằng ở làng Ru Nghệ, xã Đồng Thịnh, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên trước đây vốn được xem là một trong những cái nôi của nghệ thuật múa rối cạn. Sang biết bao biến cố thăng trầm của dòng chảy lịch sử, nét văn hóa độc đáo ấy của đồng bào dân tộc Tày nơi đây đang dần bị mai một. Đầu năm 2012, chính quyền cũng như quần chúng địa phương đã gắng trong công cuộc khôi phục và làm sống dậy làng nghề Ru Nghệ truyền thống, góp phần bảo tồn một nét văn hóa độc đáo của đồng bào người Tày. Tìm về làng Ru Nghệ dưới cái nắng chói chang của tiết trời mùa hè, chúng tôi được các cố lão trong làng kể cho nghe những điều khôn xiết thú vị về nghệ thuật múa rối cạn Ru Nghệ. San sẻ với PV, ông Ma Văn Cười, Trưởng phường múa rối cạn Ru Nghệ cho biết: Đây vốn là một nghề truyền thống đã có từ rất lâu đời ở vùng đất này. Xuất thân trong một gia đình có truyền thống biểu diễn múa rối cạn, tình ái đối với môn nghệ thuật cựu truyền này đã ăn sâu vào máu thịt của ông từ thuở chăn trâu, cắt cỏ. Nhớ khi xưa, ông từng theo cha mình đặt dấu chân tới nhiều vùng đất khác nhau, mang nghệ thuật múa rối cạn phục vụ quần chúng. Đi tới đâu, đoàn múa rối làng Ru Nghệ cũng được người dân chào đón nhiệt tình, tình cảm ấm áp. Thường ngày màn múa rối kéo dài khoảng nửa tiếng, mở đầu là màn diễn của các nghệ nhân mô phỏng hoạt động trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày như: Cày cấy, đánh cá… Cuối cùng và cũng là trọng điểm của màn rối là trình diễn cắc kè leo cây. Tích trò kể câu chuyện con Tắc kè, đại diện cho loài vật có khả năng dự báo thời tiết tốt, nên phục vụ rất nhiều cho nghề nông của người dân. Những động tác của các nghệ nhân rất uyển chuyển như: Leo lên, tụt xuống, chạy nhảy hết sức sinh động và đẹp mắt, mang đến cho người xem sự thúc. Múa rối cạn độc đáo là thế, nhưng do sự biến đổi của cuộc sống, nên giờ đây nghề đã bị mai một dần. Những nghệ nhân trong phường múa rối cạn xưa cũng đã phải tạm ngừng hoạt động để trở về với cuộc sống mưu sinh. Trên nét mặt ông Cười, chúng tôi chợt nhận ra một nét buồn khó tả. Không buồn sao được, khi hàng ngày, hàng giờ một nghệ nhân máu nóng như ông phải chứng kiến đứa con ý thức của mình đang dần bị hủy hoại và bị quên lãng. Người dân Ru Nghệ đang chuẩn bị dựng lại tích trò cắc kè leo cây trong nghệ thuật múa rối cạn. Bao giờ cho đến ngày xưa… bàn bạc với PV về công tác bình phục nghệ thuật múa rối cạn ở làng Ru Nghệ, ông Nguyễn Văn Thụy, cán bộ phòng Văn hóa huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên cho biết: Múa rối cạn Ru Nghệ, được xem là một trong những nét văn hóa duy nhất của đồng bào dân tộc Tày ở huyện Định Hóa. Nhưng do nhiều duyên cớ khách quan và chủ quan, nghề múa rối cạn đã bị mai một đi rất nhiều. Trước thực trạng đó, mới đây thực hiện đề án số 579A/ĐA-UBND ngày 27-9-2011 của UBND huyện Định Hóa về nối khôi phục, bảo tàng và phát huy những giá trị tinh hoa văn hóa truyền thống các dân tộc huyện Định Hóa giai đoạn 2011-2015, Phòng Văn hóa huyện đã bắt tay vào nghiên cứu và hồi phục môn nghệ thuật đặc sắc này. Ngày 18-7-2012, Phòng Văn hóa đã kết hợp với quần chúng Ru Nghệ thành lập tổ khôi phục phường rối cạn. Các thành viên đã tiến hành công việc sưu tầm các lời kể và quan điểm của những nghệ nhân từng hoạt động trong các phường múa rối cạn xưa kia. Từ cơ sở đó, sẽ tiến hành khôi phục lại nghề bằng cách làm lại các con rối, mua đạo cụ và trang phục tới việc đào tạo lớp diễn viên trẻ kề cận, dưới sự giảng dạy của những nghệ nhân đã có kinh nghiệm. Con rối Pú Cấy lừng danh trong nghệ thuật múa rối cạn Ru Nghệ của đồng bào dân tộc Tày. Trong gần 1 năm trời với nạm không mệt mỏi của chính quyền lẫn nhân dân dân chúng địa phương, nghệ thuật múa rối cạn Ru Nghệ bước đầu đã đạt được kết quả hăng hái. Những buổi giao lưu, biểu diễn giữa các làng được tổ chức thẳng và bài bản hơn. Người tới xem và xin học môn nghệ thuật độc đáo này cũng ngày càng đông hơn, đủ các độ tuổi, tầng lớp trong từng lớp. Về hướng giữ giàng và phát triển loại hình nghệ thuật độc đáo này, ông Nguyễn Văn Thụy cho biết, tổ hồi phục sẽ kết hợp chém với các phường rối cạn Ru Nghệ, ngay duy trì, tổ chức luyện tập, tổ chức các cuộc biểu diễn liên xã, liên huyện nhằm giao lưu, học hỏi lẫn nhau giữa các diễn viên. Phường rối cạn Ru Nghệ cũng cần tiếp sưu tầm, tìm tòi, học hỏi, bổ sung, nâng cao về mọi mặt, đặc biệt là các hoạt động rối cạn mang tính văn hóa, nghệ thuật tổng hợp đậm đà bản sắc dân tộc Tày. Với những cố kỉnh trong công tác nghiên cứu, sưu tầm, chính quyền cùng quần chúng Ru Nghệ đã, đang và sẽ hồi sinh nghệ thuật múa rối cạn Ru Nghệ, vốn từng được xem là một món ăn ý thức trong đời sống của đồng bào dân tộc Tày. Hy vọng rồi ra, múa rối cạn sẽ được công chúng ở nhiều nơi đón nhận. Xuân Thắng - Mai Huyền